ANKARA - BHA
Alanında uzman eğitimci ve Türkolog Hayat Aras, kaleme aldığı makalede Azerbaycan'a özgü müzikal yapıyı, tarihsel süreçteki evrimini ve kültürel boyutunu mercek altına aldı. Aras, "Azerbaycan Müziğinin Tarihi ve Kültürü" başlığını taşıyan yazısında bu konuya ilişkin şu değerlendirmelerde bulundu:
"Azerbaycan müziği, yerel dilde 'Azərbaycan musiqisi' olarak anılan bir kavramdır ve ülkenin halkının müzikal mirasını temsil eder. Söz konusu müzik geleneği, yirminci yüzyılın başlarına değin ağırlıklı olarak sözlü bir yöntemle aktarılmıştır. Bu süreçte sanat, toplumun gündelik yaşam pratiklerinden ve yaratıcı faaliyetlerinden beslenirken, aynı zamanda mesleki sanatın karakteristik özelliklerini de benimsemiştir. Bu mesleki yönelim, özellikle Muğam geleneği ile Aşıkların sanatsal üretimlerinde net bir şekilde göze çarpmaktadır.
Azerbaycan müzik geleneğine dair ulaşılabilecek en eski izler, arkeolojik kazılarda ortaya çıkarılan kalıntılardan elde edilmektedir. Bunlar arasında MÖ 18. ile 3. binyıllara tarihlenen Gobustan ve MÖ 3. ile 1. binyıllara ait Gemikaya kaya resimleri öne çıkmaktadır. Orta Çağ'a ait müzikal yaşam, türler ve çalgılar hakkında kapsamlı bilgi, VII. yüzyıla tarihlenen 'Kitabi-Dede Korkut' eserinin yanı sıra Nizâmî-i Gencevî ve Muhammed Fuzûlî'nin literatüründe yer almaktadır. Azerbaycan'ın önde gelen bilim insanları olan Safiyeddin Urmevi (XIII. yy), Abdülkadir Meragi (XIV. yy), Mirzebey (XVII. yy) ve Mir Möhsün Nevvab'ın (XIX. yy) kaleme aldığı risaleler, Orta Çağ müzik kültürünün ve icra geleneğinin ulaştığı ileri seviyeyi belgelemiştir. Bu akademik çalışmalar, Azerbaycan müziğinin kuramsal altyapısını da şekillendirmiştir.
Azerbaycan Halk Müziği
Halk müziğinin en belirgin unsurları, düğün kutlamaları ve yas törenleri gibi toplumsal etkinliklerde icra edilen ağıt ve mersiye türündeki şarkılardır. Azerbaycan halk müziği, tür bakımından geniş bir yelpaze sunar; şarkı, dans, aşık edebiyatı ve muğam bu çeşitliliğin temel taşlarıdır.
Şarkılarda olduğu gibi danslarda da icracıların veya yaratıcıların iç dünyalarındaki duygusal durumlar yansıtılmaktadır. Kadın dansları genelde sakin, zarif ve lirik bir yapıya sahiptir (örneğin Vağzalı, Uzundere); buna karşılık erkek dansları daha canlı, güçlü ve coşkulu bir karakter taşır (örneğin Gazahlar, Gaytağı, Hançobanı).
Halk danslarının büyük çoğunluğu tek başına icra edilmekle birlikte, ikili ve toplu halde gerçekleştirilen formlar da mevcuttur (halay, yallı, yordu-yordu, cengi).
Azerbaycan halk müziğinde yedi temel makam kullanılmaktadır: Rast, Şur, Segâh (en yaygın olanı), Şüşter, Bayatı-Şiraz, Çargâh ve Hümayun. Her bir makam, kendine özgü bir duygusal ton taşır ve belirli melodi kalıplarını barındırır.
Rast makamı, kahramanlık ve cesareti yansıtan danslar için taşıdığı önemle dikkat çeker. Kadın danslarında ise genellikle Segâh ve Şur makamları tercih edilmektedir.
Besteci Üzeyir Hacıbeyov, 'Azerbaycan Halk Müziğinin Temelleri' adlı çalışmasında konuya ilişkin şu değerlendirmeyi paylaşmıştır:
'Ritmik yapı açısından Azerbaycan halk müziği, açık bir metrik ölçüye sahip olanlar ve ölçüsüz olanlar olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
Belirgin ölçülü müzik formları; halk şarkıları, tüm halk dansı türleri, tesnifler (sözlü müzik) ve rengler (enstrümantal müzik) ile temsil edilmektedir. Bu formlarda rastlanan ölçüler genel olarak 6/4, 4/4, 3/4, 2/4, 4/8, 6/8 ve 3/8'dir. Doğu coğrafyasındaki diğer halkların müziğinde sıkça karşılaşılan 7/8 veya 5/4 gibi ölçüler, bu gelenede hiç bulunmamaktadır. Azerbaycan müziği bağlamında 4/4 ölçüsü, 2/4'e kıyasla daha karakteristik bir yapıdadır.'
Azerbaycan müziğinin sahip olduğu bir diğer ayırt edici nitelik, mikro intervallara (oktav içinde 17 basamak) dayanmasıdır.
Azerbaycan halk müziğinde kullanılan enstrümanlar büyük bir çeşitlilik arz etmektedir. En sık karşılaşılanlar arasında; nefesli çalgılar (Tütek, Balaban, Zurna), telli çalgılar (Tar, Saz ve alt türleri olan Cura Saz, Büyük Saz, Goltuk Saz; Ud, Kanun), yaylı çalgılar (Kemençe) ile vurmalı çalgılar (Def, Nağara, Goşa Nağara) yer almaktadır.
11 telli Azerbaycan Tar'ının mucidi, 19. yüzyılda yaşamış ve 'Tar'ın Babası' unvanı ile anılan Azerbaycanlı müzisyen ve tasarımcı Sadıkcan'dır. 4 Ekim 1920 tarihinde, 'ASRİ'nin tüm proletarya örgütlerinin müzikal eğitimini genişletmek ve planlı olarak yaymak amacıyla' çıkarılan bir kararla müzik aletleri kamulaştırılmış ve Halk Komiserleri Konseyi'nin yönetimine devlet malı olarak devredilmiştir. 1 Mayıs 1932'de besteci Üzeyir Hacıbeyov, Said Rüstemov adına ilk notalı Azerbaycan halk çalgıları orkestrasını hayata geçirmiştir. Ocak 2000'de ise Azerbaycan Devlet Filarmonisi çatısı altında Azerbaycan Devlet Halk Çalgıları Orkestrası teşkilatlandırılmıştır. 5 Aralık 2012'de Azerbaycan Tar'ı çalma sanatı, UNESCO'nun somut olmayan kültürel miras listesine kaydedilmiştir...