Dünyanın geleceği artık yalnızca iklim değişikliği ile sınırlı kalmayıp, toprak kaybı, kuraklık, çölleşme ve atık yönetimi gibi kritik unsurlarla da doğrudan iç içe geçmiş durumda. Bu küresel zorlukların gölgesinde Rize’den, çevresel sorunlara yönelik dikkat çekici ve yenilikçi bir çözüm önerisi gündeme geldi.
Rize Belediyesi, çay üretimi sürecinde kalan liflerin ekonomik değere dönüştürülmesi amacıyla geliştirdiği Çaydalı projesini, Moğolistan’ın başkenti Ulan Bator’da düzenlenen Birleşmiş Milletler Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi (UNCCD) 17. Taraflar Konferansı’nda (COP17) uluslararası katılımcıların beğenisine sundu.
17-28 Ağustos 2026 tarihleri arasında gerçekleştirilen COP17, “Toprağı İyileştir, Umudu Yeşert” mottosuyla hayat buluyor. Sözleşmeye taraf olan 197 ülkeyi bir araya getiren bu önemli etkinlikte; devlet temsilcilerinin yanı sıra bilim insanları, çiftçiler, sivil toplum örgütleri, özel sektör aktörleri ve yerel yönetim yetkilileri de yer alıyor.
Rize’nin sıfır atık vizyonu ata yurdunda dünyaya açılıyor
Çölleşme ve arazi tahribatının küresel ölçekte giderek derinleşen bir krize dönüştüğü bu süreçte, Rize’nin deneyimi özel bir anlam taşıyor. Temel felsefe, bir coğrafyanın atığı olarak nitelendirilen maddenin, başka bir coğrafya için değerli bir kaynak haline gelebileceği gerçeğine dayanıyor.
COP17 platformunda dünyanın dört bir yanından gelen katılımcılar, kendi ülkelerindeki arazi restorasyonu, kuraklıkla mücadele stratejileri ve atık yönetimi çözümlerini paylaşırken, Türkiye Pavilyonu’nda sergilenen Çaydalı projesi yerel tarımsal atıkların hem ekonomik hem de çevresel açıdan nasıl verimli kullanılabileceğini gözler önüne serdi.
Yaklaşık 190 ülkenin temsilcileriyle binlerce katılımcının buluştuğu COP17’nin, yoğun çölleşme ve arazi tahribatı baskısı altında yaşayan ülkelerden biri olan Moğolistan’da düzenlenmesi, Çaydalı projesinin taşıdığı mesajın etkisini ve anlamını önemli ölçüde artırmaktadır.
Rize’nin çay bahçelerinden çıkan bir yan ürün, Ulan Bator’da dünyanın geleceği için tartışılan toprağın yeniden değer kazanma hikâyesine dönüşmüştür.
Çayın atığı değil, toprağın geleceği
COP17 kapsamında Tarım ve Orman Bakanlığı Eğitim ve Yayın Dairesi Başkanlığı ile Türkiye Kömür İşletmeleri Genel Müdürlüğü tarafından ortaklaşa düzenlenen “Toprak İyileştirici Uygulamalar” oturumunda, Rize Belediyesi’nin Çaydalı projesi detaylı bir şekilde ele alındı.
Tarım yazarı Mine Ataman’ın moderatörlüğünü üstlendiği bu sunumda, Rize’nin çay atıklarını sıfır atık felsefesiyle değerlendirme modeli, uluslararası katılımcılarla paylaşılarak projenin teknik ve çevresel boyutları aktarıldı.
Rize Belediyesi’nin Kalkandere Organize Sanayi Bölgesi’nde inşaa ettiği tesiste, çay lifleri çeşitli teknik işlemlerden geçirilerek yüksek katma değerli ürünlere dönüştürülmektedir. Belediye kaynaklarından yapılan bilgilendirmelere göre, bu tesiste çay liflerinden mangal kömürü, sıvı gübre, Çaydalı markasıyla satılan çay sirkesi ve kedi kumu üretimi gerçekleştirilmektedir. Üretim süreci sırasında ortaya çıkan ısı ve metan gazı da değerlendirilerek enerjiye çevrilirken, tesisin çatısına kurulan güneş panelleri aracılığıyla elektrik enerjisi üretilmektedir.
Tek bir atıktan çoklu değer üretimi
Çaydalı projesini diğerlerinden ayıran en kritik özelliklerden biri, çay atığının tek bir nihai ürüne indirgenmemesidir. Çay lifi; toprak besleyicisi olan sıvı ürünlere, mangal kömürüne, çay sirkesine ve enerji gibi çeşitli kullanım alanlarına yönelik ürünlere dönüştürülerek döngüsel ekonomi döngüsünün aktif bir parçası haline getirilmektedir. Rize Belediyesi tesisinde imal edilen Çaydalı markalı çay sirkesi, daha önce özellikle kahverengi kokarca ile mücadele çalışmalarında da başarılı sonuçlar elde etmesiyle dikkat çekmiştir.
Rize’de sıfır atık çaydan başlıyor
Bu proje, aynı zamanda Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın eşi Emine Erdoğan’ın himayesinde yürütülen Sıfır Atık hareketinin yerel düzeydeki en güçlü ve somut örneklerinden biri olarak öne çıkmaktadır.
Çay atığından ihracat ürününe dönüşüm
Projenin ekonomik katkısı da oldukça kayda değerdir. Üretilen mangal kömürü Almanya ve Gürcistan gibi uluslararası pazarlara ihraç edilirken, organik gübre de hem Türkiye içinde hem de dış pazarlarda yoğun bir talep görmektedir.
Rize Belediyesi’nin Çay Lifinden Mangal Kömürü ve Enerji Üretim Tesisi, 2025 yılında Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından organize edilen Verimlilik Proje Ödülleri kapsamında, “Sürdürülebilir Üretim Yöntemlerinde Verimlilik” kategorisinde Türkiye ikinciliği unvanını kazanmıştır.
“Çöp” algısı toprağa umut olarak dönüşüyor
Çaydalı projesinin COP17’deki dikkat çeken yönlerinden biri de atık yönetimi ile toprak sağlığı arasında kurduğu doğrudan ve somut bağdır. Bu uygulama sayesinde bir yandan milyonlarca kilogramlık çay işleme atığının çevreye karışması engellenirken, diğer yandan bu atığın içindeki potansiyel değer ekonomik ürünlere dönüştürülmektedir.
Bu yaklaşım, COP17’nin ana gündem maddeleri arasında yer alan arazi tahribatının önlenmesi, toprak sağlığının iyileştirilmesi, gıda sistemlerinin dayanıklılığının artırılması ve döngüsel ekonomi hedefleriyle tam bir uyum içindedir. UNCCD, COP17 çerçevesinde özellikle gıda sistemleri ve toprak sağlığını konferansın temel odak noktalarından biri olarak ele almaktadır.
Çaydalı’nın COP17’de ilettiği mesaj son derece net ve açıktır. Atık olarak nitelendirdiğiniz bir madde, doğru teknoloji ve doğru stratejik akılla birleştirildiğinde toprağın, ekonominin ve geleceğin en temel hammaddesi haline gelebilir.