Şevket GÖLÜK - BHA 

Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Ankara Şubesi tarafından düzenlenen “Bir Kitap Bir Yazar” programında bu hafta yazar Ekrem Özdemir, Kurban Kim Olacak? Geleceği Anlamak adlı kitabı üzerine okuyucularla buluştu. 21 Kasım 2026 Cumartesi günü gerçekleştirilen söyleşide, dijitalleşmenin insan hayatında meydana getirdiği dönüşüm; çocukluk, aile, ilişkiler, tüketim alışkanlıkları, kimlik, mahremiyet ve insanın anlam arayışı üzerinden ele alındı.

Söyleşinin merkezinde, kitabın adında yer alan “Kurban kim olacak?” sorusu vardı. Özdemir, dijital teknolojilerin hayatı kolaylaştıran araçlar olmanın ötesine geçerek insanın davranışlarını, alışkanlıklarını ve dünyayla kurduğu ilişkiyi biçimlendirmeye başladığına dikkat çekti. Teknolojinin karşısında insanın konumunun ne olacağı sorusunu gündeme getiren yazar, asıl meselenin teknolojiyi kullanıp kullanmamak değil, teknolojiyi kimin yönettiği ve insanın hangi noktada teknolojinin yönlendirdiği bir varlığa dönüştüğü olduğunu vurguladı.

Söyleşide çocukların dijital dünyayla kurduğu ilişki özellikle dikkat çekti. Çocuklarına rehberlik etmek yerine polis gibi davranan ebeveynlerin, ekran kullanımını yalnızca yasaklar ve denetimler üzerinden ele almasının yeterli olmayacağı ifade edildi. Özdemir, “Ben yaşamadım, çocuğum yaşasın.” anlayışının da başka bir sorun doğurabileceğine işaret ederek, çocuklara sunulan teknolojik imkânların çoğalmasının onların özgürlüğünü artırmak yerine zaman zaman onları ekranın esiri hâline getirebildiğini anlattı.

Bu noktada Danah Boyd’un “ebeveyn cehaleti” kavramına da değinen Özdemir, çocukların dijital dünyasını anlamadan onlara rehberlik etmenin güçlüğünü ortaya koydu. “Polis misin, rehber misin?” sorusu, söyleşinin akılda kalan ifadelerinden biri oldu. Çocuğun ekran karşısındaki davranışını yalnızca kontrol etmeye çalışmak yerine, onun hangi dünyada yaşadığını anlamanın gerekliliği üzerinde duruldu.

Dijitalleşme ve insan psikolojisi

Söyleşinin bir başka önemli başlığı ise dijitalleşmenin insan psikolojisi üzerindeki etkileriydi. Özdemir, TRT Akademi bünyesinde yıllarca dijitalleşme üzerine yapılan çalışmalardan, felsefe, sosyoloji ve psikoloji alanlarında çalışma yapan araştırmacılarla gerçekleştirilen temaslardan söz etti. Prof. Dr. Erol Göka ile yapılan söyleşi ve Göka’nın İnternet ve Psikolojimiz kitabı da bu düşünsel arka plan içerisinde anıldı. Özdemir’in bu süreçte vardığı noktayı özetleyen “Baktım olmayacak, bunu ben yapayım dedim.” ifadesi, kitabın ortaya çıkış hikâyesine dair dikkat çekici bir ayrıntı olarak paylaşıldı.

Dijital çağın insan üzerindeki etkisi yalnızca ekran kullanımıyla sınırlı tutulmadı. “Zaman bizi kaybediyor.” sözü üzerinden zaman algısının değişimi tartışıldı. Byung-Chul Han’ın Diskroni kavramına atıfla, insanın zamanı yaşamak yerine zamanın hızına yetişmeye çalıştığı bir hayat düzeninin ortaya çıktığı belirtildi. Günlük hayatın giderek daha fazla ölçülmesi, takip edilmesi ve sayısallaştırılması da bu çerçevede değerlendirildi.

Özdemir, insanın kendisini teknolojik araçlar üzerinden tanımlamaya başlamasının doğurduğu çelişkilere de dikkat çekti. Nabzını ve kan dolaşımını bileğindeki cihazdan takip eden, günlük on bin adımı yaşam kalitesinin ölçüsü sayan, performansını artırmak için sürekli çalışan, bir mekâna girdiğinde ilk olarak priz arayan insan tipi üzerinden dijital çağın yeni alışkanlıklarını sorguladı.

Tüketim kültürü de söyleşinin dikkat çekici başlıklarından biriydi. Iphone almak için kredi çeken, Tesla almak için sıraya giren, Airfryer almak için kampanya bekleyen insanın yalnızca bir tüketici olarak değil, tüketim arzusu tarafından biçimlendirilen bir hayatın parçası olarak değerlendirilmesi gerektiği ifade edildi.

Sosyal medya alışkanlıkları üzerinden verilen örnekler ise dinleyicileri kendi gündelik hayatlarıyla yüzleştiren nitelikteydi. Çocuğu ders çalışırken Youtube Shorts izleyen, arkadaşının sözünü Reels izlemek için kesen, bir geziyi yaşamak yerine Instagram’da paylaşmak için gerçekleştiren, sabah gözünü açar açmaz telefona bakan veya bir buluşmada telefonu masanın üzerine koyduğu hâlde gözünü sürekli ekrandan ayıramayan insan tipi üzerinden dijital bağımlılığın sıradanlaşmasına dikkat çekildi.

Dijitalleşmede kimlik hırızlığı

Söyleşide kimlik hırsızlığı kavramı da alışılmış anlamının ötesinde ele alındı. Fotoğraflarda kullanılan filtrelerin, kişinin kendi yüzünü ve görünüşünü değiştirmesinin yanı sıra kendi gerçekliğinden uzaklaşmasına yol açabileceği ifade edildi. Dijital ortamda oluşturulan görüntünün gerçek kişiliğin önüne geçmesi, insanın kendisini başkalarının beğenisine göre yeniden biçimlendirmesi bakımından sorgulandı.

Dijital teknolojilerin insan ilişkileri üzerindeki etkisi ise “Her” filmi üzerinden tartışıldı. İnsan ile teknoloji arasındaki duygusal bağın giderek güçlenmesi üzerine konuşulurken, filmdeki ilişkinin insan temasının yerini tutamayacağına dikkat çekildi. Özdemir’in “O elin sıcaklığının yerini hiçbir şey tutamaz.” sözü...